Art. 198 Kodeksu karnego penalizuje zachowanie polegające na wykorzystaniu szczególnej sytuacji drugiej osoby, która z powodu swojej bezradności lub zakłóceń czynności psychicznych nie jest w stanie w pełni rozpoznać znaczenia czynu lub pokierować swoim zachowaniem. Przepis ten chroni osoby znajdujące się w stanie upośledzenia umysłowego, choroby psychicznej lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, które znacznie ograniczają ich zdolność do podejmowania świadomych decyzji. Polem działania sprawcy, aby poniósł odpowiedzialność karną, jest doprowadzenie takiej osoby do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, bądź nakłonienie do wykonania takiej czynności.
Zakres zastosowania tego przepisu dotyczy sytuacji, w których ofiara jest całkowicie lub w znacznym stopniu pozbawiona możliwości samodzielnej oceny sytuacji i kontroli swoich działań, a sprawca świadomie wykorzystuje ten stan. Ustawodawca wymienia konkretne przesłanki stanu ofiary: bezradność i znaczące ograniczenie zdolności do rozpoznania lub pokierowania postępowaniem związane z upośledzeniem umysłowym, chorobą psychiczną lub innym zakłóceniem czynności psychicznych. Kara pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do ośmiu lat wskazuje na poważny charakter czynu.
Praktyczny przykład zastosowania art. 198 KK może dotyczyć sytuacji, w której opiekun osoby z poważnym upośledzeniem umysłowym narusza jej nietykalność cielesną, zmuszając ją do obcowania płciowego, wykorzystując jej stan bezradności i niemożność świadomej zgody. Taka sytuacja stanowi typowe naruszenie przepisów opisanego artykułu. Żadne okoliczności usprawiedliwiające nie są przewidziane dla sprawcy, ponieważ działania skierowane przeciwko osobom w szczególnie osłabionym stanie psychicznym są szczególnie naganne z punktu widzenia prawa karnego.
Jednym z częstych nieporozumień przy stosowaniu art. 198 KK jest błędne ocenianie stopnia ograniczenia zdolności rozpoznania czynu lub pokierowania postępowaniem ofiary. Nie każda choroba psychiczna czy upośledzenie oznacza automatycznie zastosowanie tego przepisu – musi istnieć znaczące ograniczenie tych zdolności. Ponadto, w praktyce bywają problemy z wykazaniem świadomego wykorzystania takiego stanu przez sprawcę. Art. 198 KK wymaga dokładnej oceny stanu psychicznego ofiary oraz intencji sprawcy, co może stwarzać trudności dowodowe. W indywidualnych przypadkach warto zatem skonsultować się z prawnikiem, aby prawidłowo ocenić sytuację pod kątem tej normy prawnej.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
