Art. 591.

Art. 591 Kodeksu cywilnego przewiduje możliwość dochodzenia przez sprzedawcę odpowiedniego wynagrodzenia za zużycie lub uszkodzenie rzeczy, które nastąpiło podczas trwania jego prawa własności, jeżeli prawo to zostało zastrzeżone. Oznacza to, że jeśli sprzedawca pozostaje właścicielem rzeczy pomimo jej wydania kupującemu – na przykład na podstawie klauzuli warunku lub innego zastrzeżenia – to może on w chwili zwrotu tej rzeczy żądać rekompensaty za jej ewentualne zużycie czy powstałe uszkodzenia. Norma ta ustanawia równowagę między ochroną praw własności a uprawnieniami kupującego do korzystania z rzeczy, z uwzględnieniem faktu, że sprzedawca może ponieść straty majątkowe w postaci zmniejszenia wartości rzeczy.

Przepis znajduje zastosowanie, gdy w umowie sprzedaży lub w innych okolicznościach prawo własności rzeczy nie przechodzi od razu na kupującego, lecz zostaje zastrzeżone na rzecz sprzedawcy. Warunkiem jest, że sprzedawca odbiera od kupującego rzecz z powrotem – np. w przypadku odstąpienia od umowy lub z innych przyczyn. Dopiero wtedy kupujący ponosi ciężar zwrotu rzeczy w takim stanie, w jakim się znajduje, a sprzedawca może domagać się rekompensaty za zmniejszenie wartości wynikające z użytkowania lub uszkodzeń. Normę tę stosuje się więc w szczególnych sytuacjach, które skutkują zwrotem rzeczy właścicielowi, a nie przy zwykłym przeniesieniu własności.

Przykładowo, wyobraźmy sobie sytuację, gdy osoba A sprzedaje pojazd osobie B, ale zastrzega prawo własności do samochodu do momentu całkowitej zapłaty ceny. W czasie, gdy pojazd jest użytkowany przez B, dochodzi do drobnych uszkodzeń i zużycia eksploatacyjnego. Jeśli w efekcie odstąpienia od umowy B musi zwrócić samochód A, to A może żądać odpowiedniego wynagrodzenia za to zużycie i uszkodzenia zgodnie z art. 591 KC, aby nie ponieść straty ekonomicznej mimo zachowania własności.

Często w praktyce pojawia się nieporozumienie co do zakresu tego wynagrodzenia – kupujący mylnie uważa, że powinien zwrócić rzecz w idealnym stanie, co jest niezgodne z prawem. Również sprzedawcy niekiedy domagają się kwot przekraczających rzeczywistą utratę wartości lub nie uwzględniają normalnego zużycia podczas prawidłowego użytkowania. Art. 591 KC wymaga więc uwzględnienia realnego stopnia zużycia i uszkodzeń oraz zachowania odpowiedniej proporcji. Należy pamiętać, że prawo to działa tylko w sytuacji zastrzeżenia własności i odbioru rzeczy, w innych przypadkach nie znajduje zastosowania. W sprawie indywidualnej zawsze warto zasięgnąć opinii prawnika, aby prawidłowo ocenić uprawnienia i obowiązki stron.