Przepis artykułu 387 Kodeksu cywilnego w dwóch paragrafach reguluje kwestię umów dotyczących świadczeń niemożliwych do spełnienia. Zgodnie z § 1, sama umowa o świadczenie niemożliwe nie jest z mocy prawa nieważna. Oznacza to, że zawarcie takiej umowy nie skutkuje jej automatycznym odrzuceniem czy unieważnieniem, mimo że wykonanie świadczenia jest obiektywnie nierealne. Przepis ten wskazuje na oddzielne rozdzielenie kwestii ważności umowy od możliwości wykonania zobowiązania.
Drugi paragraf tego artykułu wprowadza ochronę dla strony, która nie była świadoma niemożliwości świadczenia w momencie zawarcia umowy. Jeżeli druga strona umowy w chwili jej zawarcia znała niemożliwość świadczenia, a nie poinformowała o tym drugiej strony, która działała w błędzie, to zobowiązana jest do naprawienia szkody wynikającej z zawarcia takiej umowy. W ten sposób przepis chroni interesy osoby działającej w dobrej wierze i nakłada odpowiedzialność na stronę świadomą, która dopuściła do zawarcia umowy podstępem lub przez zaniechanie.
Przepis ma zastosowanie, gdy w danym stosunku prawnym dochodzi do zawarcia umowy, w której przedmiot świadczenia jest niemożliwy do spełnienia, np. z powodu przeszkód faktycznych lub prawnych istniejących już w chwili zawarcia umowy. W praktyce może to dotyczyć sytuacji, gdy jedna ze stron umowy zobowiązuje się do wykonania czegoś, czego wykonanie jest obiektywnie wykluczone – na przykład sprzedaży rzeczy, której fizycznie nie posiada lub której prawo do dysponowania zostało ograniczone. Zastosowanie przepisu wymaga ustalenia wiedzy stron – istotne jest, czy jedna strona wiedziała o niemożliwości wykonania świadczenia, a druga pozostawała w błędzie.
Przykładowa sytuacja to umowa sprzedaży rzeczy, która w chwili umowy już nie istnieje, a sprzedający o tym fakcie wie, lecz nie informuje kupującego. Kupujący, nieświadomy tego faktu, zawarł umowę licząc na możliwość odbioru rzeczy. W takiej sytuacji sprzedający będzie odpowiadał za szkodę wynikłą z zawarcia umowy, ponieważ działał nierzetelnie, nie wyprowadzając kupującego z błędu. Sama umowa nie jest nieważna, lecz skutki prawne wynikają z odpowiedzialności odszkodowawczej.
Często pojawiają się nieporozumienia dotyczące ważności umowy o niemożliwe świadczenie – niektórzy błędnie przypisują jej automatyczną nieważność, tymczasem przepis wyraźnie oddziela ważność umowy od wykonalności świadczenia. Innym błędem jest nieuwzględnianie obowiązku informacyjnego strony, która zna niemożliwość wykonania świadczenia, co może prowadzić do nieprawidłowego rozpoznania odpowiedzialności za szkody. Ważne jest również prawidłowe rozumienie pojęcia „wiedzy” strony o niemożliwości – konieczne jest, aby istniała świadoma świadomość braku możliwości wykonania świadczenia już w chwili zawarcia umowy. W indywidualnych przypadkach związanych z tą materią warto skonsultować się z prawnikiem, aby adekwatnie ocenić sytuację i ewentualne skutki prawne.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
