Art. 91a.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 91a Kodeksu postępowania karnego wprowadza do procesu karnego mechanizm o charakterze cywilnoprawnym. Na wniosek prokuratora sąd może zobowiązać osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, ale mającą zdolność prawną, do zwrotu korzyści majątkowej lub świadczenia uzyskanego w związku z popełnieniem czynu zabronionego. Korzyść ta musi pochodzić od wskazanych w przepisie podmiotów, takich jak Skarb Państwa, jednostka samorządowa, państwowa lub samorządowa jednostka organizacyjna, podmiot, dla którego organ samorządu jest organem założycielskim, albo spółka prawa handlowego z większościowym udziałem Skarbu Państwa lub jednostki samorządowej. Sąd przy rozpoznaniu wniosku stosuje przepisy prawa cywilnego, w szczególności dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia, określone w art. 405-407, 410 i 412 Kodeksu cywilnego. Alternatywnie sąd może orzec przepadek świadczenia albo jego równowartości na rzecz Skarbu Państwa. Przepis ten pełni funkcję restytucyjną, umożliwiając odzyskanie mienia publicznego bez konieczności wszczynania odrębnego postępowania cywilnego.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 91a znajduje zastosowanie w toku postępowania karnego, gdy prokurator złoży stosowny wniosek. Konieczne jest ustalenie, że w związku z popełnieniem czynu zabronionego określony podmiot uzyskał korzyść majątkową lub świadczenie od jednego z enumeratywnie wymienionych podmiotów publicznych lub z udziałem publicznym. Nie ma przy tym znaczenia, czy podmiot ten ponosi winę za popełnienie czynu zabronionego; istotny jest obiektywny związek między czynem a uzyskaniem korzyści. Sąd, rozpoznając wniosek, bada przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia lub nienależnego świadczenia zgodnie z prawem cywilnym. Przepis może być stosowany zarówno wobec osób fizycznych, jak i wobec osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, jeżeli przepisy szczególne przyznają im zdolność prawną. W praktyce instytucja ta pozwala na szybkie odzyskanie środków publicznych w ramach już toczącego się postępowania karnego, bez odrębnego procesu cywilnego.

3. Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, w której gmina ma 60% udziałów. Prezes tej spółki, działając w porozumieniu z pracownikiem urzędu gminy, doprowadza do zawarcia umowy na dostawę sprzętu komputerowego po cenie zawyżonej o 100 000 złotych. Spółka otrzymuje od gminy całą kwotę, a następnie część tej kwoty trafia nielegalnie do prezesa. W postępowaniu karnym przeciwko prezesowi prokurator składa na podstawie art. 91a wniosek o zobowiązanie spółki do zwrotu nienależnie uzyskanej korzyści gminie. Sąd, stosując przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu, orzeka zwrot tej kwoty. Przedstawiciel spółki jest przesłuchiwany w charakterze świadka, może odmówić zeznań, ale ma prawo zadawać pytania przesłuchiwanym osobom i zabrać głos końcowy. Dzięki temu gmina odzyskuje środki bez konieczności prowadzenia odrębnego procesu cywilnego.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Częstym błędem jest mylenie art. 91a z przepadkiem korzyści majątkowej przewidzianym w Kodeksie karnym jako środek karny. Art. 91a nie jest środkiem karnym, lecz instytucją cywilnoprawną, której podstawowym celem jest zwrot korzyści uprawnionemu podmiotowi, a dopiero alternatywnie przepadek na rzecz Skarbu Państwa. Innym nieporozumieniem jest przekonanie, że przepis dotyczy wyłącznie osób fizycznych; tymczasem obejmuje on także osoby prawne oraz jednostki organizacyjne bez osobowości prawnej, jeśli mają zdolność prawną. Niektórzy sądzą, że podmiot zobowiązany do zwrotu staje się automatycznie oskarżonym lub podejrzanym, jednak ustawa nadaje mu status świadka, choć z prawem odmowy zeznań oraz możliwością zadawania pytań i zabrania głosu końcowego. Wreszcie, mylnie zakłada się, że do zastosowania przepisu konieczne jest uprzednie prawomocne skazanie za czyn zabroniony. Przepis wiąże się z czynem zabronionym, ale nie wymaga, aby w chwili orzekania zapadł już wyrok skazujący. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem.