Art. 81.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 81 Kodeksu postępowania karnego ustanawia mechanizm gwarantujący oskarżonemu prawo do obrony w sprawach, w których ustawodawca uznał udział obrońcy za obowiązkowy. Przepis wskazuje, że jeżeli oskarżony nie ma obrońcy z wyboru w sytuacjach wymienionych w art. 78 § 1 lub 1a, art. 78a § 1 lub 2, art. 79 § 1 i 2 oraz art. 80, sąd ma obowiązek wyznaczyć mu obrońcę z urzędu. Czynności tej dokonuje prezes sądu lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Oznacza to, że w razie zaistnienia przesłanek obligatoryjnej obrony brak obrońcy z wyboru automatycznie uruchamia procedurę wyznaczenia obrońcy z urzędu, bez potrzeby składania wniosku przez oskarżonego. Dodatkowo art. 81 reguluje możliwość zmiany obrońcy z urzędu na innego, jeżeli oskarżony lub jego dotychczasowy obrońca złożą uzasadniony wniosek. Decyzja w tym przedmiocie należy do prezesa sądu lub referendarza sądowego, którzy mogą, ale nie muszą, uwzględnić taki wniosek.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 81 znajduje zastosowanie wyłącznie w sprawach, w których obrona oskarżonego jest obligatoryjna na podstawie przepisów wskazanych w tym artykule. Chodzi przede wszystkim o sytuacje z art. 78 § 1, czyli gdy oskarżony jest głuchy, niemy lub niewidomy, albo zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Obowiązek obrony powstaje również wtedy, gdy sąd uzna to za niezbędne ze względu na okoliczności utrudniające obronę (art. 78 § 1a), a także w sprawach, w których oskarżony jest pozbawiony wolności (art. 78a § 1 i 2). Ponadto przepis dotyczy sytuacji, gdy oskarżony nie ukończył 18 lat lub gdy zachodzą inne okoliczności wymienione w art. 79 § 1 i 2 oraz art. 80. W każdym z tych przypadków warunkiem zastosowania art. 81 jest brak obrońcy z wyboru. Jeśli oskarżony ma już obrońcę ustanowionego z własnej inicjatywy, sąd nie wyznacza obrońcy z urzędu, chyba że obrońca z wyboru zrezygnował lub został odwołany.

3. Konkretny, codzienny przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie oskarżonego, który jest podejrzany o popełnienie poważnego przestępstwa i w toku postępowania ujawniają się wątpliwości co do jego stanu psychicznego. Biegli stwierdzają, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, co uruchamia obligatoryjną obronę na podstawie art. 79 § 1 w związku z art. 78 § 1. Oskarżony nie ustanowił obrońcy z wyboru, gdyż nie ma na to środków ani wiedzy prawnej. Prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy, działając na podstawie art. 81 § 1, wydaje zarządzenie o wyznaczeniu obrońcy z urzędu. Następnie oskarżony może złożyć uzasadniony wniosek o zmianę tego obrońcy, jeśli na przykład utracił do niego zaufanie, a sąd rozważy, czy wniosek zasługuje na uwzględnienie.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Jednym z częstych błędów jest przekonanie, że wyznaczenie obrońcy z urzędu następuje na wniosek oskarżonego w każdej sprawie karnej. Tymczasem art. 81 dotyczy wyłącznie przypadków obligatoryjnej obrony, a w innych sprawach oskarżony może ubiegać się o obrońcę z urzędu jedynie na zasadach określonych w odrębnych przepisach, na przykład ze względu na trudną sytuację materialną. Innym nieporozumieniem jest traktowanie wniosku o zmianę obrońcy jako żądania, które sąd musi spełnić. Przepis wyraźnie stanowi, że prezes lub referendarz sądowy „może” wyznaczyć nowego obrońcę, co oznacza, że decyzja ma charakter uznaniowy i wymaga uzasadnienia. Ponadto niektóre osoby nie wiedzą, że ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach pozostawia się bez rozpoznania, co ma zapobiegać obstrukcji procesowej. Wreszcie zdarza się mylenie trybu zaskarżenia: na zarządzenie prezesa o odmowie wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie do sądu, a na postanowienie sądu o odmowie – zażalenie do innego równorzędnego składu tego samego sądu. W indywidualnych sprawach dotyczących wyznaczenia obrońcy z urzędu warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić szanse na skuteczne zaskarżenie decyzji lub złożenie wniosku o zmianę obrońcy.