Art. 76a.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 76a Kodeksu postępowania karnego wprowadza mechanizm ochrony małoletniego oskarżonego podczas posiedzenia lub rozprawy z jego udziałem. Na wniosek oskarżonego, który nie ukończył 18 lat, może być obecny jego przedstawiciel ustawowy lub osoba sprawująca pieczę. Użycie sformułowania "może" oznacza, że obecność tych osób zależy od wniosku oskarżonego i decyzji przewodniczącego. Jeżeli oskarżony nie posiada takiej osoby albo przewodniczący uzna, że jej udział może naruszać prawa lub interesy oskarżonego, jest niecelowy ze względu na jego dobro, uniemożliwia lub istotnie utrudnia czynność, oskarżony może wskazać inną osobę pełnoletnią. Gdy i to nie nastąpi, przewodniczący wyznacza asystenta rodziny, o którym mowa w art. 12 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis Art. 76a KPK znajduje zastosowanie wyłącznie w postępowaniu karnym, gdy oskarżony w chwili posiedzenia lub rozprawy nie ukończył 18 lat. Nie ma znaczenia wiek oskarżonego w chwili popełnienia zarzucanego czynu, lecz wiek w momencie czynności procesowej. Warunkiem koniecznym jest złożenie przez oskarżonego wniosku o obecność przedstawiciela ustawowego lub opiekuna; bez takiego wniosku przewodniczący nie ma podstaw do dopuszczenia tych osób. Regulacja obejmuje zarówno posiedzenia, jak i rozprawy, na których oskarżony jest obecny. Przewodniczący ocenia wniosek pod kątem przesłanek wymienionych w przepisie: ewentualnego naruszenia praw lub interesów oskarżonego, niecelowości ze względu na dobro oskarżonego, a także utrudniania lub uniemożliwiania przeprowadzenia czynności. W razie negatywnej oceny przewodniczącego, oskarżony ma prawo wskazać inną osobę pełnoletnią, która nie musi być spokrewniona ani sprawować pieczy. Dopiero gdy żadna taka osoba nie zostanie wskazana lub jej obecność również jest niemożliwa do zaakceptowania, przewodniczący obligatoryjnie wyznacza asystenta rodziny.

3. Konkretny, codzienny przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie 17-letniego oskarżonego, który odpowiada za kradzież roweru. Chłopak wychowuje się w rodzinie zastępczej, a jego biologiczni rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej. Na rozprawie oskarżony czuje się zagubiony i składa wniosek, aby obecna była jego opiekunka zastępcza, która sprawuje nad nim pieczę. Przewodniczący uznaje, że obecność opiekunki nie naruszy praw oskarżonego i nie utrudni rozprawy, więc wyraża zgodę. Gdyby jednak opiekunka nie mogła przyjść, a oskarżony nie potrafiłby wskazać nikogo innego, przewodniczący zwróciłby się do właściwego podmiotu o listę asystentów rodziny i wyznaczyłby jednego z nich. Asystent rodziny towarzyszyłby oskarżonemu podczas rozprawy, dbając o jego komfort i pomagając zrozumieć przebieg czynności, choć nie działa jako obrońca.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Pierwszym częstym błędem jest przekonanie, że obecność przedstawiciela ustawowego lub opiekuna jest obowiązkowa dla małoletniego oskarżonego. W rzeczywistości przepis uzależnia tę obecność od wniosku oskarżonego i decyzji przewodniczącego. Drugie nieporozumienie polega na tym, że oskarżony może wskazać dowolną osobę pełnoletnią, a przewodniczący musi się zgodzić. Przewodniczący ma prawo odmówić, jeżeli stwierdzi, że obecność tej osoby prowadzi do naruszenia praw lub interesów oskarżonego, jest niecelowa ze względu na jego dobro, uniemożliwia lub istotnie utrudnia czynność. Kolejna pomyłka dotyczy roli asystenta rodziny: nie jest on pełnomocnikiem procesowym ani obrońcą, lecz osobą wspierającą. W praktyce zdarza się, że wniosek o obecność osoby wspierającej składany jest ustnie, ale nie zostaje odnotowany w protokole, co może prowadzić do pominięcia tego uprawnienia w dalszym toku instancji. Dlatego warto zadbać o formalne złożenie wniosku, najlepiej na piśmie, i upewnić się, że znalazł się on w aktach sprawy.

Na koniec należy podkreślić, że w indywidualnej sprawie dotyczącej udziału osób wspierających małoletniego oskarżonego warto skonsultować się z prawnikiem, aby prawidłowo ocenić zasadność wniosku i uniknąć błędów proceduralnych.