Art. 74.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 74 Kodeksu postępowania karnego formułuje zasadę, że oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia własnej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Jest to wyraz domniemania niewinności i reguły in dubio pro reo, które przerzucają ciężar dowodu na oskarżyciela. Jednocześnie przepis wprowadza wyjątki: oskarżony musi poddać się określonym czynnościom dowodowym, o ile spełnione są warunki ustawowe. Katalog tych obowiązków obejmuje oględziny zewnętrzne ciała, badania niepołączone z naruszeniem integralności cielesnej, pobranie odcisków, fotografowanie, okazanie w celach rozpoznawczych. W dalszej kolejności wymienia badania psychologiczne i psychiatryczne oraz badania połączone z zabiegami na ciele, z wyjątkiem chirurgicznych, pod warunkiem, że wykonuje je uprawniony pracownik służby zdrowia, z zachowaniem wiedzy lekarskiej i bez zagrożenia zdrowia. Obejmuje to pobranie krwi, włosów lub wydzielin organizmu. Odrębnie uregulowano pobranie wymazu ze śluzówki policzków przez funkcjonariusza Policji, jeżeli jest to nieodzowne i bezpieczne. Przepis rozszerza te obowiązki na osobę podejrzaną, choć w węższym zakresie. Przewiduje też możliwość przymusowego doprowadzenia i użycia siły fizycznej lub środków technicznych w razie odmowy.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 74 stosuje się w postępowaniu karnym, gdy organ procesowy zamierza uzyskać od oskarżonego lub osoby podejrzanej materiał dowodowy związany z jego ciałem, stanem psychicznym lub wydzielinami. Warunkiem jest, aby czynności były przeprowadzane w celu wykrycia prawdy i nie zagrażały zdrowiu uczestnika. Dla badań z § 2 pkt 1 nie ma dodatkowej przesłanki nieodzowności, natomiast dla badań psychologicznych, psychiatrycznych i zabiegów na ciele konieczne jest, aby były one nieodzowne. Wymaz ze śluzówki policzków może pobrać funkcjonariusz Policji tylko wtedy, gdy jest to nieodzowne i nie zachodzi obawa zagrożenia zdrowia oskarżonego lub innych osób. Wobec osoby podejrzanej dopuszczalne są czynności z § 2 pkt 1 oraz, przy zachowaniu warunków z § 2 pkt 2 lub 3, pobranie krwi, włosów, wymazu lub innych wydzielin. Przepis ma więc zastosowanie na różnych etapach postępowania, zarówno po przedstawieniu zarzutów, jak i wobec osoby podejrzanej przed formalnym postawieniem zarzutów.

3. Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie, że w sprawie o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości oskarżony twierdzi, że wypił alkohol po zatrzymaniu. Prokurator może zarządzić badanie krwi, aby ustalić stężenie alkoholu. Oskarżony nie ma obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść, ale musi poddać się pobraniu krwi przez uprawnionego pracownika służby zdrowia, jeżeli jest to nieodzowne i nie zagraża jego zdrowiu. Jeśli odmówi, może zostać zatrzymany i przymusowo doprowadzony, a wobec niego można zastosować siłę fizyczną w zakresie niezbędnym do wykonania pobrania. Podobnie w sprawie o rozbój funkcjonariusz Policji może pobrać od oskarżonego wymaz ze śluzówki policzków w celu porównania DNA z zabezpieczonymi śladami, o ile jest to nieodzowne i bezpieczne. W praktyce takie czynności są standardowe, ale muszą być wykonywane z poszanowaniem godności i zdrowia.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Częstym błędem jest przekonanie, że oskarżony ma całkowity zakaz dostarczania dowodów na swoją niekorzyść, co prowadzi do odmowy poddania się badaniom, które są obligatoryjne. Art. 74 wyraźnie rozróżnia brak obowiązku dowodzenia niewinności od obowiązku poddania się określonym czynnościom. Inne nieporozumienie dotyczy zakresu przymusu: siła fizyczna może być użyta tylko w zakresie niezbędnym, a nie dowolnie. Nie wolno też stosować badań chirurgicznych bez zgody, gdyż przepis je wyłącza. Kolejny błąd to wykonywanie badań przez osoby nieuprawnione, na przykład pobieranie krwi przez policjanta bez kwalifikacji medycznych, co jest niedopuszczalne. Należy również pamiętać, że wymaz ze śluzówki policzków może pobrać funkcjonariusz Policji, ale tylko przy braku obawy o zdrowie i gdy jest to nieodzowne. W razie wątpliwości co do legalności konkretnej czynności warto skonsultować się z prawnikiem.