Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.
Aktualizacja: 19 sierpnia 2026
§ 1.Niestawiennictwo oskarżyciela prywatnego i jego pełnomocnika na posiedzenie pojednawcze bez usprawiedliwienia uważa się za odstąpienie od oskarżenia; w takim wypadku prowadzący posiedzenie postępowanie umarza.
§ 2.W razie nieusprawiedliwionego niestawiennictwa oskarżonego prowadzący posiedzenie pojednawcze kieruje sprawę na rozprawę główną, a w miarę możności wyznacza od razu jej termin.
Art. 491 KPK reguluje konsekwencje niestawienia się stron na posiedzeniu pojednawczym, czyli na spotkaniu poprzedzającym rozprawę w sprawach z oskarżenia prywatnego. Zgodnie z § 1, jeżeli oskarżyciel prywatny oraz jego pełnomocnik nie stawią się na takim posiedzeniu i nie usprawiedliwią swojej nieobecności, ustawodawca nakazuje traktować to zachowanie jako odstąpienie od oskarżenia. Skutkiem takiego domniemania jest umorzenie postępowania przez osobę prowadzącą posiedzenie, a więc zakończenie sprawy bez badania jej istoty. Paragraf 2 dotyczy sytuacji odwrotnej: gdy to oskarżony nie stawi się bez usprawiedliwienia, prowadzący posiedzenie kieruje sprawę na rozprawę główną i w miarę możliwości od razu wyznacza jej termin. Przepis różnicuje zatem skutki nieobecności w zależności od tego, która strona zlekceważyła wezwanie.
Norma z art. 491 KPK znajduje zastosowanie wyłącznie w postępowaniu z oskarżenia prywatnego, w którym przed rozprawą przeprowadza się posiedzenie pojednawcze mające doprowadzić do pogodzenia stron. Kluczową przesłanką jest brak usprawiedliwienia nieobecności - samo niestawiennictwo, jeżeli zostało należycie wytłumaczone, nie wywołuje skutków opisanych w przepisie. W przypadku oskarżyciela prywatnego istotne jest, że skutek w postaci umorzenia następuje dopiero wtedy, gdy nie stawi się ani on sam, ani jego pełnomocnik. Obecność pełnomocnika co do zasady chroni przed przyjęciem, że oskarżyciel odstąpił od oskarżenia. Przy nieobecności oskarżonego postępowanie nie kończy się, lecz przechodzi do kolejnego etapu, ponieważ cel pojednawczy nie może zostać osiągnięty.
Pan Marek wniósł prywatny akt oskarżenia przeciwko sąsiadowi o zniesławienie. Sąd wyznaczył posiedzenie pojednawcze, jednak pan Marek nie przyszedł na nie i nie ustanowił pełnomocnika, a także nie przesłał żadnego usprawiedliwienia, na przykład zaświadczenia lekarskiego. W takiej sytuacji prowadzący posiedzenie, stosując art. 491 § 1 KPK, uzna, że oskarżyciel odstąpił od oskarżenia, i umorzy postępowanie. Gdyby natomiast to sąsiad nie stawił się bez usprawiedliwienia, sprawa zostałaby skierowana na rozprawę główną, a jej termin mógłby zostać wyznaczony od razu.
Najczęstszym błędem jest przekonanie, że nieobecność na posiedzeniu pojednawczym pozostaje bez znaczenia, skoro chodzi "tylko" o próbę ugody. Tymczasem dla oskarżyciela prywatnego skutek bywa bardzo dotkliwy, ponieważ prowadzi do zakończenia sprawy. Drugim nieporozumieniem jest przyjmowanie, że usprawiedliwienie można złożyć w dowolnym czasie i w dowolnej formie - powinno ono być rzetelne i przedstawione tak, aby prowadzący posiedzenie mógł je uwzględnić. Myli się także skutki dotyczące obu stron: nieobecność oskarżonego nie kończy sprawy, lecz ją przyspiesza, kierując na rozprawę. Warto również pamiętać, że art. 491 KPK nie reguluje samodzielnie kwestii kosztów ani dalszych uprawnień stron. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni konkretne okoliczności i terminy.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
Jeżeli nie stawisz się ani ty, ani twój pełnomocnik i nie usprawiedliwisz nieobecności, uznaje się to za odstąpienie od oskarżenia. Postępowanie zostanie wówczas umorzone.
Tak, art. 491 § 1 KPK wiąże skutek odstąpienia od oskarżenia z niestawiennictwem zarówno oskarżyciela prywatnego, jak i jego pełnomocnika. Obecność pełnomocnika co do zasady chroni przed umorzeniem z tego powodu.
Sprawa zostaje skierowana na rozprawę główną, a prowadzący posiedzenie w miarę możliwości od razu wyznacza jej termin. Nieobecność oskarżonego nie kończy więc postępowania.
Nie. Przepis dotyczy wyłącznie niestawiennictwa bez usprawiedliwienia. Rzetelnie wykazana przeszkoda, na przykład choroba, nie powinna prowadzić do uznania, że oskarżyciel odstąpił od oskarżenia.
Przepis dotyczy spraw z oskarżenia prywatnego, w których przed rozprawą przeprowadza się posiedzenie pojednawcze. W konkretnej sprawie ocenę sytuacji warto skonsultować z prawnikiem.
Wyroki i postanowienia sądów, które powołują ten przepis.
Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.
Skorzystaj z naszego asystenta AI, który wyjaśni Ci ten przepis prostym językiem.
Zapytaj AI