Art. 4.

Co stanowi przepis

Artykuł 4 Kodeksu postępowania karnego wyraża jedną z fundamentalnych zasad procesu karnego, zwaną zasadą obiektywizmu. Nakłada on na wszystkie organy prowadzące postępowanie karne obowiązek badania oraz uwzględniania okoliczności zarówno korzystnych, jak i niekorzystnych dla oskarżonego. Oznacza to, że organy te - a więc policja, prokuratura oraz sąd - nie mogą ograniczać się wyłącznie do gromadzenia dowodów potwierdzających winę osoby podejrzanej lub oskarżonej. Przeciwnie, mają ustawowy obowiązek aktywnego poszukiwania i analizowania również tych faktów, które mogłyby przemawiać na korzyść oskarżonego, na przykład dowodzić jego niewinności, łagodzić odpowiedzialność lub wskazywać na okoliczności wyłączające winę. Zasada ta ma charakter bezwzględnie obowiązujący i przenika całe postępowanie karne, niezależnie od jego etapu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Norma z art. 4 KPK znajduje zastosowanie na każdym etapie postępowania karnego - zarówno w fazie przygotowawczej prowadzonej przez policję i prokuraturę, jak i w postępowaniu sądowym, aż do wydania prawomocnego orzeczenia. Obowiązuje przy podejmowaniu czynności dowodowych, takich jak przesłuchania, oględziny czy opinie biegłych, a także przy ocenie zebranego materiału dowodowego i formułowaniu decyzji procesowych, w tym zarzutów, aktu oskarżenia czy wyroku. Zasada obiektywizmu wiąże organy procesowe niezależnie od tego, czy postępowanie zmierza do skazania, czy do umorzenia sprawy. Ma ona zastosowanie także wtedy, gdy oskarżony sam nie wskazuje okoliczności działających na jego korzyść - organ powinien je dostrzec i zbadać z urzędu.

Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie sytuację, w której prokurator prowadzi postępowanie przygotowawcze w sprawie o kradzież z włamaniem, a podejrzany twierdzi, że w chwili czynu przebywał w innym mieście. Zgodnie z art. 4 KPK prokurator nie może pominąć tego twierdzenia tylko dlatego, że posiada już zeznania świadka wskazującego na podejrzanego. Ma obowiązek zweryfikować alibi, na przykład poprzez sprawdzenie billingów telefonicznych, zapisów monitoringu lub przesłuchanie osób mogących potwierdzić miejsce pobytu podejrzanego w krytycznym czasie. Jeżeli weryfikacja potwierdzi alibi, okoliczność ta musi zostać uwzględniona przy podejmowaniu decyzji o dalszym losie postępowania, nawet jeśli osłabia to linię oskarżenia.

Częste nieporozumienia

W praktyce zasada obiektywizmu bywa mylona z zasadą in dubio pro reo, wyrażoną w art. 5 par. 2 KPK, która nakazuje rozstrzygać niedające się usunąć wątpliwości na korzyść oskarżonego - tymczasem art. 4 KPK dotyczy obowiązku badania okoliczności, a nie sposobu rozstrzygania wątpliwości. Częstym błędem jest też przekonanie, że obowiązek ten spoczywa wyłącznie na sądzie, podczas gdy przepis wprost odnosi się do wszystkich organów prowadzących postępowanie karne, w tym policji i prokuratury na etapie postępowania przygotowawczego. Niektórzy traktują tę zasadę jako uprawnienie fakultatywne, podczas gdy ustawodawca sformułował ją jako obowiązek ustawowy. Warto pamiętać, że naruszenie tej zasady może stanowić podstawę zarzutów procesowych, na przykład w apelacji. W konkretnej sprawie karnej, zwłaszcza przy ocenie, czy organy prowadzące postępowanie należycie zbadały okoliczności korzystne dla oskarżonego, warto skonsultować się z prawnikiem.