Co stanowi przepis
Art. 361 KPK reguluje sytuację, w której sąd wyłączył jawność rozprawy, a więc publiczność co do zasady nie może w niej uczestniczyć. Przepis łagodzi ten skutek i przewiduje, że mimo wyłączenia jawności na sali - poza osobami biorącymi udział w postępowaniu - mogą pozostać po dwie osoby wskazane przez oskarżyciela publicznego, oskarżyciela posiłkowego, oskarżyciela prywatnego oraz oskarżonego. Są to tak zwane osoby zaufania. Jeżeli w sprawie występuje kilku oskarżycieli lub kilku oskarżonych, każdy z nich może żądać pozostawienia na sali po jednej osobie. Paragraf 1a dodaje, że przy czynnościach z udziałem pokrzywdzonego prowadzonych na rozprawie z wyłączoną jawnością może być obecna osoba przez niego wskazana. Zgodnie z § 2 tych uprawnień nie stosuje się, gdy zachodzi obawa ujawnienia informacji niejawnych o klauzuli "tajne" lub "ściśle tajne". Niezależnie od tego § 3 pozwala przewodniczącemu zezwolić poszczególnym osobom na obecność na rozprawie.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis wchodzi w grę dopiero wtedy, gdy sąd wyłączył jawność rozprawy w całości lub w części, na podstawie odrębnych przepisów Kodeksu postępowania karnego. Nie dotyczy więc rozpraw jawnych, na które wstęp mają wszyscy zainteresowani na zasadach ogólnych. Uprawnienie do wskazania osoby zaufania przysługuje wyłącznie wymienionym stronom, a jego realizacja polega na wskazaniu konkretnej osoby, nie zaś na wprowadzeniu dowolnej grupy publiczności. Ograniczenie z § 2 działa automatycznie tam, gdzie materiał sprawy obejmuje informacje o najwyższych klauzulach tajności. Decyzja przewodniczącego z § 3 ma charakter uznaniowy i może objąć na przykład osoby, które nie są stronami ani ich osobami zaufania.
Przykład
W sprawie o przestępstwo przeciwko wolności seksualnej sąd wyłącza jawność rozprawy ze względu na ochronę prywatności pokrzywdzonej. Oskarżony wskazuje dwie osoby zaufania - swoją matkę i brata, a pokrzywdzona wskazuje przyjaciółkę, która ma jej towarzyszyć podczas przesłuchania. Sąd dopuszcza te osoby na salę, ponieważ w sprawie nie występują informacje niejawne o klauzuli "tajne" ani "ściśle tajne". Gdyby oskarżonych było trzech, każdy z nich mógłby żądać pozostawienia na sali po jednej osobie.
Częste nieporozumienia
Częstym błędem jest przekonanie, że osoba zaufania z art. 361 KPK zyskuje status strony lub może zadawać pytania - nie ma takich uprawnień, jest wyłącznie obecna. Mylące bywa też założenie, że sąd zawsze musi zgodzić się na wskazane osoby; w razie obawy ujawnienia informacji niejawnych o klauzuli "tajne" lub "ściśle tajne" obecność ta jest wykluczona. Nie jest również prawdą, że wyłączenie jawności oznacza całkowitą pustkę na sali, skoro przewodniczący może indywidualnie zezwolić na obecność. Wreszcie osoba wskazana przez pokrzywdzonego towarzyszy mu przy czynnościach z jego udziałem, co nie oznacza automatycznie prawa udziału w całej rozprawie. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.