Art. 289.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 289 § 1 KPK przewiduje, że osobę, która przez niewykonanie obowiązków wskazanych w art. 285 § 1 i 1a lub w art. 287 § 1 KPK spowodowała powstanie dodatkowych kosztów postępowania, można obciążyć tymi kosztami. Przepis wprost wymienia, że dotyczy to również obrońcy, pełnomocnika oraz oskarżyciela publicznego, a więc nie tylko świadków, biegłych czy innych uczestników wezwanych do stawiennictwa. Ustawodawca dopuszcza obciążenie kosztami kilku osób solidarnie, jeżeli to ich wspólne zaniechanie doprowadziło do zbędnych wydatków. Wyjątek dotyczy żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową, którego takimi kosztami się nie obciąża. Zgodnie z art. 289 § 2 KPK, w razie uchylenia kary porządkowej ustaje również obowiązek pokrycia kosztów postępowania.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Podstawą zastosowania art. 289 KPK jest niewykonanie obowiązku procesowego, czyli przede wszystkim nieusprawiedliwione niestawiennictwo na wezwanie, samowolne oddalenie się przed zakończeniem czynności albo bezpodstawne uchylenie się od wykonania obowiązku, o którym mowa w powołanych przepisach. Konieczne jest przy tym, aby to zaniechanie realnie spowodowało dodatkowe koszty, na przykład konieczność odroczenia czynności i ponownego wezwania uczestników. Sam fakt naruszenia obowiązku, jeżeli nie wywołał żadnych dodatkowych wydatków, nie daje podstawy do zastosowania tego przepisu. Decyzja o obciążeniu kosztami ma charakter fakultatywny, co wynika ze sformułowania "można obciążyć", a organ ocenia okoliczności konkretnej sprawy.

Przykład

Świadek zostaje prawidłowo wezwany na rozprawę, na której zaplanowano również przesłuchanie biegłego dojeżdżającego z innego miasta. Świadek nie stawia się i nie przedstawia żadnego usprawiedliwienia, w wyniku czego rozprawa zostaje odroczona, a biegłemu trzeba wypłacić należności za stawiennictwo, które okazało się bezcelowe. Sąd może wówczas, na podstawie art. 289 § 1 KPK, obciążyć tego świadka dodatkowymi kosztami wywołanymi odroczeniem. Gdyby jednak nałożona wcześniej kara porządkowa została uchylona po wykazaniu, że wezwanie nie zostało skutecznie doręczone, obowiązek pokrycia kosztów również by ustał.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest utożsamianie obciążenia kosztami z karą porządkową - to dwie odrębne instytucje, które mogą wystąpić razem, ale mają inną podstawę i inny charakter. Drugim nieporozumieniem jest przekonanie, że przepis dotyczy wyłącznie świadków; art. 289 § 1 KPK wymienia wprost obrońcę, pełnomocnika i oskarżyciela publicznego. Po trzecie, obciążenie kosztami nie jest automatyczne i nie obejmuje całości kosztów postępowania, lecz jedynie te dodatkowe, które wynikły z zaniechania. Warto też pamiętać, że solidarne obciążenie kilku osób jest możliwe, ale wymaga wykazania, że każda z nich przyczyniła się do powstania tych wydatków. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności konkretnego postępowania.