Co stanowi przepis
Art. 249a KPK wyznacza granice materiału dowodowego, na którym sąd może oprzeć decyzję o zastosowaniu albo przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Zgodnie z § 1 podstawą takiego orzeczenia mogą być wyłącznie ustalenia poczynione na podstawie dowodów jawnych dla oskarżonego i jego obrońcy oraz dowodów z zeznań świadków, o których mowa w art. 250 § 2b. Oznacza to, że sąd nie powinien budować rozstrzygnięcia o pozbawieniu wolności na materiale, którego oskarżony i obrońca w ogóle nie znają, poza wyjątkiem wskazanym wprost w ustawie. Paragraf 2 dodaje obowiązek działania sądu z urzędu: jeżeli istnieją okoliczności korzystne dla oskarżonego, których prokurator nie ujawnił, sąd - uprzedzając o tym prokuratora - uwzględnia je po ich ujawnieniu na posiedzeniu. Przepis służy więc realizacji prawa do obrony i zasady równości broni na etapie postępowania w przedmiocie środka zapobiegawczego.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Norma z art. 249a KPK znajduje zastosowanie na posiedzeniu aresztowym, a więc wtedy, gdy sąd rozstrzyga wniosek prokuratora o zastosowanie tymczasowego aresztowania albo o jego przedłużenie. Dotyczy zarówno pierwszego zastosowania środka, jak i każdego kolejnego okresu, o który areszt jest przedłużany. Przesłanką stosowania § 2 jest istnienie w aktach materiału korzystnego dla oskarżonego, który nie został przedstawiony sądowi przez oskarżyciela. Sąd nie może wtedy pozostać bierny - musi uprzedzić prokuratora i ujawnić taką okoliczność na posiedzeniu, aby móc ją wziąć pod uwagę. Przepis nie reguluje natomiast samych przesłanek stosowania aresztu, lecz jedynie to, na czym rozstrzygnięcie może się opierać.
Przykład
Prokurator wnosi o zastosowanie tymczasowego aresztowania wobec podejrzanego o oszustwo, przedstawiając sądowi zeznania kilku świadków i dokumenty bankowe udostępnione obronie. W aktach znajduje się jednak także protokół przesłuchania świadka, który potwierdza obecność podejrzanego w innym mieście w dniu zdarzenia, a prokurator go nie ujawnił. Sąd, dostrzegając ten materiał, uprzedza prokuratora, że zamierza go ujawnić, odczytuje istotny fragment na posiedzeniu i bierze go pod uwagę przy ocenie dużego prawdopodobieństwa popełnienia czynu. Rozstrzygnięcie zapada wówczas na podstawie materiału znanego obronie, która może się do niego odnieść.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że art. 249a KPK daje obronie prawo wglądu w całość akt postępowania przygotowawczego - przepis mówi jedynie o podstawie dowodowej orzeczenia, a dostęp do akt regulują odrębne przepisy. Drugim jest sądzenie, że sąd musi uwzględnić każdą nieujawnioną okoliczność; obowiązek z § 2 dotyczy okoliczności korzystnych dla oskarżonego. Trzecim nieporozumieniem jest pomijanie wyjątku z pkt 2, odsyłającego do art. 250 § 2b, który dopuszcza oparcie się na zeznaniach świadków objętych szczególnym trybem. Wreszcie mylne jest założenie, że ujawnienie okoliczności przez sąd zwalnia obronę z aktywności - warto samodzielnie wskazywać materiał przemawiający na korzyść. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.