Art. 542.

Co stanowi przepis

Art. 542 KPC reguluje losy prawomocnego już rozstrzygnięcia, którym sąd uznał kogoś za zmarłego albo stwierdził jego zgon. Zasada jest jednoznaczna: jeżeli w postępowaniu zostanie przeprowadzony dowód, że osoba objęta takim postanowieniem w rzeczywistości pozostaje przy życiu, sąd postanowienie uchyla. Uchylenie nie jest tu pozostawione uznaniu sądu - przepis posługuje się formą stanowczą, a więc wykazanie, że dana osoba żyje, obliguje sąd do usunięcia z obrotu prawnego wcześniejszego orzeczenia. Drugie zdanie art. 542 KPC dotyczy odmiennej sytuacji, w której nie kwestionuje się samego faktu śmierci, lecz jej moment. Wówczas sąd uchyla postanowienie o uznaniu za zmarłego wyłącznie wtedy, gdy równocześnie stwierdza zgon, a więc gdy w miejsce uchylanego rozstrzygnięcia wchodzi nowe, ustalające rzeczywistą chwilę śmierci.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie po zakończeniu postępowania o uznanie za zmarłego lub o stwierdzenie zgonu, gdy pojawiają się nowe okoliczności lub dowody. Pierwsza przesłanka to wykazanie, że osoba, której dotyczy postanowienie, faktycznie żyje - dowodem mogą być dokumenty tożsamości, zaświadczenia urzędowe, zeznania świadków czy inne środki dowodowe dopuszczalne w postępowaniu cywilnym. Druga przesłanka odnosi się do sytuacji, gdy śmierć jest bezsporna, ale zebrany materiał wskazuje na inną datę lub godzinę zgonu niż przyjęta w postanowieniu. Art. 542 KPC nie pozwala wtedy na samo uchylenie orzeczenia bez zastąpienia go nowym, ponieważ pozostawienie osoby w stanie prawnej niepewności co do jej statusu byłoby sprzeczne z celem tych postępowań. Skutki uchylenia mają istotne znaczenie dla stanu cywilnego, spadkobrania oraz treści aktów stanu cywilnego.

Przykład

Mężczyzna zaginął podczas wyjazdu zagranicznego i po upływie wymaganego okresu sąd uznał go za zmarłego, a rodzina przeprowadziła postępowanie spadkowe. Po kilku latach okazuje się, że mężczyzna żyje - przedstawia paszport, dokumentację pobytową i zeznaje przed sądem. W takiej sytuacji sąd, stosując art. 542 KPC, uchyla postanowienie o uznaniu za zmarłego, co otwiera drogę do sprostowania aktu zgonu i do rozliczeń majątkowych z osobami, które nabyły spadek. Inaczej byłoby, gdyby ustalono jedynie, że mężczyzna zmarł nie w dacie przyjętej przez sąd, lecz kilka miesięcy wcześniej - wtedy uchylenie nastąpi tylko razem ze stwierdzeniem zgonu w prawidłowej dacie.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że osoba uznana za zmarłą, która się odnalazła, automatycznie odzyskuje pełny status prawny bez orzeczenia sądu - konieczne jest postanowienie uchylające. Mylnie zakłada się też, że wykazanie innej chwili śmierci samo w sobie prowadzi do usunięcia poprzedniego orzeczenia; art. 542 KPC wyraźnie wiąże uchylenie ze stwierdzeniem zgonu. Nie należy również utożsamiać uchylenia z automatycznym unieważnieniem wszystkich skutków, które zdążyły powstać, na przykład w sferze majątkowej czy rodzinnej - te rozliczane są według odrębnych przepisów prawa materialnego. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.