Art. 48¹.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 48(1) Kodeksu postępowania cywilnego reguluje dalszy tok sprawy w sytuacji, w której doszło do wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy na podstawie art. 48 § 1 pkt 1-4. Przepis nakazuje, aby sąd, w którym taka sytuacja wystąpiła, wystąpił do sądu nad nim przełożonego z wnioskiem o wyznaczenie innego sądu do rozpoznania sprawy. Sąd przełożony wyznacza wówczas inny sąd równorzędny, czyli sąd tego samego szczebla, a nie sąd wyższej lub niższej instancji. Norma ta ma charakter proceduralny i organizacyjny: nie rozstrzyga o tym, czy sędzia podlega wyłączeniu, lecz o tym, jak zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd wolny od wątpliwości co do bezstronności. Jej celem jest ochrona zaufania do wymiaru sprawiedliwości oraz uniknięcie sytuacji, w której sprawa nie mogłaby zostać w praktyce rozpoznana.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 48(1) KPC znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy podstawą wyłączenia są przyczyny wskazane w art. 48 § 1 pkt 1-4, a więc przypadki wyłączenia sędziego z mocy ustawy dotyczące jego osobistego lub rodzinnego powiązania ze sprawą albo wcześniejszego w niej udziału. Praktyczne znaczenie przepis zyskuje przede wszystkim w mniejszych sądach, w których wyłączenie obejmuje osoby powiązane z całym składem orzekającym lub gdy dalsze rozpoznanie sprawy w tym samym sądzie byłoby utrudnione. Inicjatywa należy do sądu, w którym zaistniała przyczyna wyłączenia, a nie do stron - to sąd występuje do sądu przełożonego. Decyzję o wskazaniu konkretnego sądu podejmuje sąd przełożony, który jest związany wymogiem równorzędności wyznaczanego sądu.

Przykład

Do sądu rejonowego wpływa sprawa o zapłatę, w której stroną pozwaną jest osoba blisko spokrewniona z sędzią orzekającym w wydziale cywilnym tego sądu. Zachodzi wówczas przyczyna wyłączenia z mocy ustawy, a rozpoznanie sprawy w tym sądzie może budzić wątpliwości co do bezstronności. Sąd rejonowy występuje do sądu okręgowego jako sądu nad nim przełożonego o wyznaczenie innego sądu do rozpoznania sprawy. Sąd okręgowy wyznacza inny sąd rejonowy z tego samego obszaru, który przejmuje sprawę i prowadzi ją od tego momentu.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że sprawa trafia wskutek zastosowania art. 48(1) KPC do sądu wyższej instancji - w rzeczywistości sąd przełożony jedynie wskazuje sąd równorzędny, a instancja się nie zmienia. Drugim nieporozumieniem jest traktowanie tego przepisu jako podstawy wniosku strony o przekazanie sprawy do innego miasta z powodu ogólnego niezadowolenia z sądu; przepis nie służy wyborowi sądu przez strony. Trzecim błędem jest mieszanie wyłączenia sędziego z mocy ustawy z wyłączeniem na wniosek z uwagi na wątpliwości co do bezstronności, które opiera się na innej podstawie prawnej. Warto też pamiętać, że samo wystąpienie do sądu przełożonego nie oznacza automatycznie unieważnienia dotychczasowych czynności. W indywidualnej sprawie ocena, czy zachodzi podstawa wyłączenia i jakie są tego skutki procesowe, wymaga konsultacji z prawnikiem.