Co dokładnie stanowi przepis
Art. 261 KPC ustanawia zasadę, że co do zasady nikt nie może uchylić się od złożenia zeznań w charakterze świadka w postępowaniu cywilnym. Od tej reguły przepis przewiduje zamknięty krąg wyjątków: prawo odmowy zeznań przysługuje małżonkom stron, ich wstępnym (rodzicom, dziadkom), zstępnym (dzieciom, wnukom), rodzeństwu, powinowatym w tej samej linii lub stopniu, a także osobom pozostającym ze stronami w stosunku przysposobienia. Ustawodawca wyraźnie zaznacza, że uprawnienie to trwa również po ustaniu małżeństwa lub po rozwiązaniu stosunku przysposobienia, co chroni więź osobistą także wtedy, gdy formalny stosunek już nie istnieje. Odmowa zeznań w całości nie jest jednak dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, przy czym sprawy o rozwód zostały z tego ograniczenia wyłączone. Paragraf 2 dodaje węższe uprawnienie: świadek, który musi zeznawać, może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis stosuje się w każdej sprawie cywilnej, w której sąd przeprowadza dowód z zeznań świadka. Odmowa zeznań z § 1 dotyczy całości zeznania i wymaga wykazania relacji rodzinnej lub powinowactwa albo przysposobienia względem strony. Odmowa odpowiedzi na pytanie z § 2 działa punktowo i wchodzi w grę wtedy, gdy odpowiedź mogłaby narazić świadka lub jego bliskich wymienionych w § 1 na odpowiedzialność karną, hańbę albo dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową, a także gdy zeznanie oznaczałoby pogwałcenie istotnej tajemnicy zawodowej. Odrębnie uregulowano sytuację duchownego, który może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi. O zasadności odmowy rozstrzyga sąd, a świadek powinien być pouczony o przysługujących mu uprawnieniach.
Przykład
W sprawie o zapłatę przeciwko przedsiębiorcy sąd wzywa na świadka jego siostrę, która znała szczegóły rozliczeń. Siostra jest rodzeństwem strony, więc na podstawie art. 261 § 1 KPC może odmówić składania zeznań w całości i nie musi tego szczegółowo uzasadniać. Gdyby jednak zdecydowała się zeznawać, mogłaby nadal - na podstawie § 2 - odmówić odpowiedzi na pytanie, którego treść naraziłaby ją na odpowiedzialność karną. Podobnie księgowa strony wezwana jako świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie jej naruszałoby istotną tajemnicę zawodową.
Częste nieporozumienia
Najczęstszy błąd to przekonanie, że każdy krewny lub bliski znajomy może odmówić zeznań - katalog z art. 261 KPC jest zamknięty i nie obejmuje na przykład konkubentów wprost wskazanych w treści przepisu ani dalszych krewnych spoza wymienionych kategorii. Drugim nieporozumieniem jest utożsamianie odmowy zeznań z odmową odpowiedzi na pytanie; to dwa różne uprawnienia o odmiennym zakresie. Świadkowie bywają też przekonani, że sama niewygoda lub obawa przed pogorszeniem relacji uzasadnia milczenie, tymczasem § 2 wymaga konkretnych przesłanek. Warto pamiętać, że nieusprawiedliwiona odmowa zeznań może skutkować sankcjami procesowymi. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni sytuację świadka na tle konkretnych okoliczności.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
