Art. 28 Kodeksu karnego reguluje wpływ usprawiedliwionego błędu co do okoliczności czynu zabronionego na odpowiedzialność karną. Według § 1, osoba, która znajduje się w takim błędzie co do znamion czynu zabronionego, nie popełnia przestępstwa. Oznacza to, że jeżeli sprawca działał w przekonaniu uzasadnionym, ale błędnym, że jakiś element czynu zabronionego nie występuje lub występuje inaczej, nie można mu przypisać winy karnej. § 2 natomiast wskazuje na sytuację, gdy sprawca mylnie, lecz usprawiedliwienie wierzy, że występuje okoliczność skutkująca łagodniejszą odpowiedzialnością. Wtedy odpowiada według tej łagodniejszej normy. Przepis ten wprowadza więc możliwość zróżnicowania skutków błędu w prawie karnym.
Przepis ma zastosowanie gdy dochodzi do wykonywania czynu, który prawnie zakwalifikowany jest jako przestępstwo, ale sprawca nie orientuje się dokładnie co do wszystkich okoliczności niezbędnych do tej kwalifikacji. Usprawiedliwiony błąd dotyczy głównie elementów charakteryzujących znamiona czynu zabronionego, które są niezbędne do przypisania winy. Przykładem jest brak świadomości co do istnienia okoliczności wyłączających bezprawność (np. obrona konieczna). W praktyce pracę ustalającą zakres usprawiedliwionego błędu podejmuje sąd, oceniając stopień racjonalności przekonania sprawcy.
W życiu codziennym może to dotyczyć sytuacji kierowcy, który dopuszcza się czynu nieumyślnego spowodowania wypadku drogowego, bo nie wiedział i nie mógł wiedzieć o awarii hamulców – jest to usprawiedliwiony błąd co do znamienia nieprawidłowej obsługi pojazdu skutkującej wypadkiem. W takim przypadku zgodnie z § 1 nie można go obciążyć odpowiedzialnością karną, jeśli błąd był w pełni usprawiedliwiony. Jeśli jednak zdarza się, że ktoś działa w przekonaniu, że obowiązuje jakaś okoliczność powodująca łagodniejszą karę (np. wiek czy inne cechy kwalifikujące do niższej sankcji) i faktycznie tak jest, odpowiada zgodnie z tym łagodniejszym przepisem, jak mówi § 2.
Często pojawiają się nieporozumienia związane z określeniem, kiedy błąd jest usprawiedliwiony. Błędne jest przyjmowanie, że każdy błąd co do znamion czynu wyklucza odpowiedzialność. Przepis wyraźnie mówi o błędzie usprawiedliwionym, co oznacza racjonalnie uzasadnionym i wynikającym z okoliczności, a nie subiektywnym czy całkowicie błędnym przekonaniem. Ponadto, rozróżnienie między brakiem przestępstwa (§ 1) a łagodniejszą odpowiedzialnością (§ 2) wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego i przepisów materialnych. Art. 28 KK pełni zatem ważną funkcję ochrony sprawcy przed niesprawiedliwym obciążeniem za fakty, których nie mógł realnie znać. W sprawach indywidualnych zawsze warto skonsultować się z prawnikiem, aby właściwie ocenić obecność i skutek usprawiedliwionego błędu.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
