Art. 26 Kodeksu karnego wprowadza instytucję stanu wyższej konieczności, która pozwala na uchylenie odpowiedzialności karnej za pewne czyny, jeżeli zostały one popełnione w celu ochrony dobra prawnie chronionego przed bezpośrednim niebezpieczeństwem. Przepis pierwszy wyraźnie stanowi, że działanie, które normalnie byłoby przestępstwem, nie jest nim wówczas, gdy zachodzi potrzeba uniknięcia groźby bezpośredniego niebezpieczeństwa, której nie da się inaczej odwrócić, a dobro, które zostaje poświęcone, jest mniejsze wartościowo niż dobro ratowane. Dalsze paragrafy doprecyzowują sytuację, w której poświęcane dobro nie jest oczywiście wyższe od ratowanego oraz wskazują możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary lub odstąpienia od niej, gdy przekroczone zostaną granice tego stanu. Kluczowa jest także norma wyłączająca stosowanie tego usprawiedliwienia, gdy chodzi o dobra, które sprawca ma szczególnie obowiązek chronić, nawet kosztem osobistego narażenia się na niebezpieczeństwo. Poza tym, przepisy dotyczące stanu wyższej konieczności stosuje się także w przypadku, gdy sprawca ma do wyboru spełnienie tylko jednego z kilku obowiązków.
Art. 26 KK ma zastosowanie w sytuacjach, gdy dochodzi do bezpośredniego i realnego zagrożenia dobra chronionego prawem, a podjęte działanie jest jedynym sposobem na uniknięcie tego niebezpieczeństwa. Istotne jest, że niebezpieczeństwa nie można uniknąć inaczej. Nie wystarczy więc sam zamiar ochrony dobra, tylko musi istnieć konieczność podjęcia działania, które formalnie jest prawem zakazane, ale pozostaje usprawiedliwione względami nadrzędnymi. Zastosowanie tego przepisu wymaga też rozważenia wartości dóbr – poświęcone dobro musi być wartościowo niższe lub co najwyżej nieznacznie wyższe, chyba że istnieje szczególny obowiązek ochrony innego dobra.
Przykładem zastosowania art. 26 KK może być sytuacja, gdy kierowca celowo wjeżdża autem na chodnik, aby uniknąć czołowego zderzenia z innym pojazdem. W ten sposób poświęca mienie (potencjalnie uszkadza cudzy pojazd lub elementy infrastruktury), które jest niższe wartościowo niż zdrowie i życie własne oraz pasażerów. Działanie to nie stanowi przestępstwa, ponieważ było konieczne do uchylenia bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia. Jednak gdyby kierowca przekroczył granice tego stanu na przykład świadomie narażając osoby na groźbę poważnego uszczerbku, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpić od jej wymierzenia.
W praktyce często pojawiają się nieporozumienia dotyczące rozważania wartości dóbr, które można poświęcić oraz tych, które się ratuje. Powszechny błąd to próba usprawiedliwienia działań poświęcających dobra równej lub większej wartości bez uwzględnienia sankcji określonych w § 4 dla dóbr szczególnie chronionych. Kolejną trudnością jest stosowanie instytucji stanu wyższej konieczności poza bezpośrednim zagrożeniem lub bez faktycznej niemożności uniknięcia niebezpieczeństwa inaczej. Art. 26 KK wymaga staranności przy ocenie realności i bezpośredniości zagrożenia oraz właściwego doboru argumentów dla wartości dóbr. W kwestiach indywidualnych rekomendowane jest skonsultowanie się z prawnikiem, który uwzględni specyfikę danej sytuacji.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
