Art. 138 Kodeksu karnego wprowadza zasadę wzajemności jako warunek stosowania określonych przepisów karnych wobec państw obcych lub sojuszniczych. W paragrafie 1 wskazuje, że przepisy artykułów 136 oraz 137 § 2 stosuje się wyłącznie wtedy, gdy państwo obce zapewnia wzajemność. Oznacza to, że Polska będzie stosować te przepisy jedynie, jeśli dane państwo zagraniczne w podobnych okolicznościach również będzie respektować polskie przepisy karnych dotyczące określonych czynów. W paragrafie 2 przepis odnosi się do sytuacji, gdy czyn zabroniony popełniono na szkodę państwa sojuszniczego. Wtedy odpowiednio stosuje się przepisy artykułów 127, 128, 130 oraz 131, ale pod warunkiem, że państwo sojusznicze zapewnia wzajemność, czyli podobne traktowanie w stosunku do Polski.
Przepis ma zastosowanie w sytuacjach, gdy czyn przestępczy dotyczy interesów lub dobra innego państwa, zarówno obcego, jak i sojuszniczego. W praktyce oznacza to, że sąd polski uwzględni postanowienia określonych artykułów karnych tylko wtedy, gdy państwo, na którego szkodę popełniono przestępstwo, gwarantuje, że polskie prawo będzie stosowane na identycznych zasadach wobec swoich obywateli czy instytucji. Zasada wzajemności zabezpiecza przed jednostronnym stosowaniem surowych sankcji wobec cudzoziemców lub państw, które nie respektują podobnych przepisów.
Przykład codziennej sytuacji zastosowania przepisu można wyobrazić sobie podczas postępowania karnego dotyczącego działania na szkodę państwa sojuszniczego. Na przykład, jeśli obywatel Polski dopuści się przestępstwa skierowanego przeciwko państwu będącemu sojusznikiem Polski w ramach umowy międzynarodowej, polski sąd będzie stosował przepisy art. 127, 128, 130 oraz 131 KK, ale tylko wtedy, gdy państwo sojusznicze przewiduje stosowanie takich samych środków karnych w stosunku do Polaków działających na jego szkodę. Ponadto jest to wyraz zasady współpracy międzynarodowej i wzajemnego zaufania państw.
Często występujące błędy przy stosowaniu art. 138 KK polegają na nieuwzględnianiu zasady wzajemności, co może prowadzić do nieprawidłowego stosowania przepisów wobec cudzoziemców lub obcych państw. Niekiedy sądy lub organy ścigania mogą błędnie zakładać automatyczną stosowalność norm bez potwierdzenia wzajemności w danym państwie, co może rodzić spory jurysdykcyjne lub problem z egzekwowaniem prawa. Innym problemem jest niejasne ustalenie, czy dane państwo rzeczywiście zapewnia wzajemność, co wymaga odpowiedniej analizy stosunków międzynarodowych. Artykuł 138 KK podkreśla, że stosowanie niektórych przepisów karnych jest ściśle powiązane z warunkiem wzajemności prawnej między państwami.
W indywidualnych sytuacjach warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy zaistniała wzajemność i jakie przepisy można zastosować zgodnie z art. 138 KK.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
