Art. 495 Kodeksu cywilnego określa zasady dotyczące sytuacji, gdy jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe do spełnienia z powodu okoliczności niezależnych od stron. Przepis ten dzieli się na dwie części: § 1 i § 2. W pierwszym paragrafie wskazuje, że jeśli świadczenie jednej ze stron jest niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności, to strona zobowiązana do wykonania tego świadczenia nie może domagać się wykonania świadczenia wzajemnego przez drugą stronę. Ponadto, jeśli otrzymała już świadczenie wzajemne, jest obowiązana do jego zwrotu na zasadach bezpodstawnego wzbogacenia. § 2 natomiast odnosi się do sytuacji, gdy świadczenie stało się niemożliwe tylko częściowo. W takim wypadku strona, której świadczenie uległo częściowej niemożliwości, traci prawo do odpowiedniej części świadczenia wzajemnego. Jednakże druga strona ma prawo do odstąpienia od umowy, jeśli częściowe wykonanie nie miałoby dla niej znaczenia z uwagi na charakter zobowiązania lub cel umowy, o którym druga strona była poinformowana. Przepis ten znajduje zastosowanie w umowach wzajemnych, gdzie każda ze stron ma obowiązek spełnienia świadczenia w zamian za świadczenie drugiej strony, a które może stać się niemożliwe do wykonania bez winy obu stron. Co ważne, niemożność ta musi mieć charakter obiektywny i nie wynikać z zaniechań ani winy żadnej ze stron. Typowa sytuacja to np. umowa sprzedaży, gdzie sprzedający nie może dostarczyć towaru wskutek zdarzenia losowego niezależnego od niego, jak pożar magazynu. Wówczas nie może żądać zapłaty od kupującego, a jeśli już wpłynie zaliczka, musi ją zwrócić. Równocześnie, jeśli niemożność jest tylko częściowa, np. strata części towaru, kupujący może zdecydować, czy przyjmie towar w części lub odstąpi od umowy. Częstym błędem przy stosowaniu art. 495 KC jest utożsamianie niemożliwości z przyczynami związanymi z winą którejś ze stron, co wyklucza zastosowanie tego przepisu. Inny problem stanowi nieuwzględnianie celów umowy, które mogą pozwolić na odstąpienie od umowy mimo częściowego wykonania świadczenia. Ponadto, strony często mylą bezpodstawne wzbogacenie z odpowiedzialnością kontraktową. Art. 495 wyraźnie stanowi, że brak odpowiedzialności oznacza obowiązek zwrotu świadczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, a nie odszkodowania. W indywidualnych sprawach zaleca się konsultację z prawnikiem dla właściwej oceny sytuacji i zastosowania przepisu.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
