Art. 13 Kodeksu cywilnego precyzuje przesłanki oraz konsekwencje ubezwłasnowolnienia całkowitego osób, które ukończyły trzynaście lat. Przepis ten przewiduje, że osoba taka może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeśli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych, w tym także wskutek nałogowego pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Oznacza to, że ustawodawca zdefiniował konkretne stany zdrowotne, które wpływają na zdolność do samodzielnego i odpowiedzialnego działania. Ubezwłasnowolnienie całkowite skutkuje ograniczeniem osobistej zdolności do czynności prawnych. Drugi paragraf normuje obowiązek ustanowienia opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie, chyba że taka osoba pozostaje pod władzą rodzicielską, co zwykle ma miejsce w przypadku niepełnoletnich, którym opiekunowie prawni zapewniają ochronę.
Przepis ma zastosowanie w sytuacjach, gdy zachowanie osoby stwarza realne zagrożenie dla jej dobra lub interesów z uwagi na poważne zaburzenia psychiczne uniemożliwiające samodzielne podejmowanie racjonalnych decyzji. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może zostać wszczęte z inicjatywy bliskich, przedstawicieli ustawowych lub prokuratora. Warunkiem koniecznym jest ukończenie przez osobę 13 lat. Ubezwłasnowolnienie całkowite wprowadza całkowity zakaz samodzielnego dokonywania czynności prawnych, a zamiast tego ustanawia się opiekę mającą na celu ochronę i reprezentację ubezwłasnowolnionego.
W praktyce, art. 13 KC stosowany jest na przykład, gdy młoda osoba po 13 roku życia zaczyna wykazywać poważne objawy choroby psychicznej, które powodują utratę zdolności planowania własnych działań czy rozumienia konsekwencji postępowania. Rodzina lub przedstawiciele prawni mogą podjąć działania zmierzające do ubezwłasnowolnienia całkowitego, aby chronić tę osobę przed niekorzystnymi skutkami niewłaściwych decyzji, np. finansowych lub życiowych. W praktyce oznacza to ustanowienie opiekuna, który decyduje o ważnych sprawach dla dobra osoby ubezwłasnowolnionej i zarządza jej majątkiem.
Często występują błędy w zakresie rozróżnienia między ubezwłasnowolnieniem całkowitym a częściowym oraz niepełnym rozumieniem wymogu ukończenia 13 lat do ubezwłasnowolnienia całkowitego. Zdarza się, że osoby stosują ten przepis do młodszych dzieci, co jest niedozwolone. Kolejnym nieporozumieniem jest mylenie opieki ustanawianej przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym z kuratelą, która bywa ustanawiana w innych przypadkach. Ponadto, błędem jest przypisywanie opiekunowi roli władzy rodzicielskiej, gdy ta nadal obowiązuje, ponieważ przepis przewiduje, że opieki się nie ustanawia, gdy ubezwłasnowolniony pozostaje pod władzą rodzicielską. Warto podkreślić, że wszelkie wątpliwości dotyczące stosowania art. 13 KC w indywidualnych przypadkach powinny być przedyskutowane z prawnikiem specjalizującym się w prawie opiekuńczym lub rodzinnym.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
